Brouwerijbezoek | La Fantome, La Chouffe, Rochefort

La Fantome

In de Ardennen is er bij wijze van spreken op elke hoek van de straat een bierbrouwerij. Tijdens mijn vakantie in de Ardennen, was er in ieder geval één brouwerij die op mijn verlanglijst stond om te bezoeken, brouwerij Fantome. De bieren van deze brouwerij zijn allemaal bijzonder, er worden kruiden gebruikt, zoals paardenbloemen, chilipeper, honing, caramel en soms wat mysterieuze kruiden, zoals in het eerste bier van de brouwerij: de La Fantome Saison. 

Meestal worden de bieren onder de categorie Saison geschaard. Aangezien een Saison aan een aantal criteria moet voldoen, is dit in ieder geval geen klassieke versie. 
Al deze bieren hebben een alcoholpercentage van rond de 8% en een friszurige smaak. Dit komt van de bijzondere samenstelling van het gistmengsel. Hierin zijn onder andere ook melkzuurbacteriën aanwezig. Zie ook het eerdere artikel met een opkweek van deze gist. Ook niet onbelangrijk: vaak is de smaak heerlijk, soms is het regelrecht bocht. De bieren worden afgevuld in 750 ml flessen met kurk en kroonkurk. In sommige gevallen is dit nodig vanwege de druk die naar verloop van tijd ontstaat in de fles. 

Het bezoeken van de brouwerij is volgens de sterk gedateerde website mogelijk in het weekend en in de schoolvakanties, met daarbij tussen haakjes 'indien mogelijk'. Ik ben naar de brouwerij gereden met de hoop dat ik er binnen mocht. Jaren geleden heb ik al een aantal keer voor een gesloten deur gestaan. 

Toen ik de auto voor de brouwerij parkeerde, kreeg ik het idee dat alles toch op slot zat. Jammer, dan maar alleen wat foto's. Voorzichtig voelde ik aan de deur en die ging open. Ik riep
in mijn beste Frans: Allo, Allo?!, maar niemand antwoordde. Terwijl ik wegliep, ging de deur met een zwaai open. Daar stond de man, Danny Prignon, de Einstein
van het brouwen. Met mij MAVO-Frans vroeg ik of ik bier kon kopen en even kon rondkijken. En dat was Possible!  In de verkoop waren twee standaardbieren en twee collaborations. Die gingen mee naar huis.
Ik had al meerdere foto's van de brouwerij gezien, maar in het echt was alles nog krapper, kleiner en ouder. In feite bevindt de brouwerij zich in een oude stenen schuur met een vrij laag plafond. De brouwketel en maischketel hebben nog een halve meter ruimte erboven. Ook de voorraad fusten en kratten stonden vlak naast de bottellijn. 

Ik probeerde hem nog een paar vragen te stellen, maar hij spreekt uitsluitend Frans en ook nog eens op hoge snelheid.  In een paar Youtubefilmpjes spreekt hij wel wat Engels, maar ik denk dat hij er vandaag niet veel zin in had. Al mijn vragen over gist en ingrediënten heb ik dus niet kunnen stellen. Na het handenschudden en Merci, au revoir stond ik weer buiten. 

La Chouffe

Daarna ben ik doorgereden naar La Chouffe in Houffalize. Hier is de originele brouwerij die nog steeds gebruikt wordt. Veel van de productie is door Duvel overgenomen. Dat de La Chouffe en alle andere bieren van dit merk een commercieel succes zijn, blijkt ook wel uit de aanwezigheid van een groot Choufferestaurant, de brouwerijrondleidingen en een giftshop. Er liepen best wel wat toeristen rond. In de shop zijn allerhande producten te koop met de afbeelding van de kabouter, van shirts, sokken, kaarten, kaarsen, noem maar op. Allemaal wel stevig aan de prijs helaas. 

Rochefort

De bieren van Rochefort worden gebrouwen in de Abdij van Notre-Dame de Saint-Remy. Onze camping stond vlakbij Rochefort, dus het leek mij leuk om daar eens te gaan kijken. In de recensies op internet had ik al gelezen dat er alleen bij speciale gelegenheid een bezoek aan de brouwerij gebracht kon worden, maar kijken kan nooit kwaad  natuurlijk. Bij het bordje richting de brouwerij kom je eerst op een mooie lange laan, waar aan het einde bordjes richting de brouwerij en ander vertrekken staat. Eerst heb ik de richting brouwerij gevolgd. Een bord waarop 'Privé, alleen bestemmingsverkeer' stond, maakte wel duidelijk dat het niet de bedoeling was om verder te gaan. In de grote hal hoorde ik het mooie geluid van de flesjes die tegen elkaar aan botsten bij het afvullen van het bier. Verder was er hier weinig bijzonders te zien. 

Daarna ben ik de richting van de Eglise gevolgd. Deze kerk is wel te bezichtigen. Hier was ik om de brouwerij heen gereden en kon ik een blik werpen op de brouwketels. Weliswaar met flink inzoomen, want hier werd ook duidelijk gemaakt dat bezoekers niet verder mochten. 

Ondanks dat hier niet veel te zien was, is het toch mooi om de oorsprong van dit mooie bier te zien. 

Artisinaal bier | Saison

Op het hobbybrouwforum is een discussie over de term 'Craft'. Dat is een hippe term, die vrij vertaald in het Nederlands zoiets betekent als ambachtelijk. Bij ambachtelijk bier denk je meteen aan gepassioneerde brouwers die met beperkte middelen in hun ketel staan roeren en waarbij tijdens het proces geen lading aan hulpmiddelen wordt gebruikt. Het eindproduct mag daarbij ook soms onderhevig zijn aan smaakwisselingen. 

De term 'craft' wordt in Nederland ook gebruikt door allerlei middelkleine en middelgrote brouwerijen, maar hoe ambachtelijk zijn ze eigenlijk? Er wordt flink geïnvesteerd bij deze brouwerijen met als doel om groter, efficiënter en sneller, commerciëler te brouwen. Dat klinkt toch gewoon weer als een goed business model, nietwaar?  Maar geef deze brouwers eens ongelijk, er moet immers ook geld verdiend worden.
 
De reden dat ik hier op kom is eigenlijk omdat ik laatst in bierhandel de Caigny in België ben geweest. Voor de bierliefhebber een paradijs. Er is bier uit België, Nederland, Amerika en eigenlijk uit de hele wereld. Daar zag ik wat 0.75 literflessen van brouwerij Fantôme. Deze brouwerij ligt, of lag misschien, op een steenworp afstand van de La Chouffebrouwerij en heel vroeger heb ik daar wel eens voor de deur gestaan. De enigszins excentrieke brouwer had er blijkbaar toen geen zin in en de deur zat die week op slot. Maar goed, als we het over ambachtelijk hebben, dan hebben we het over brasserie Fantôme. Met een brouwerij die is opgebouwd uit onderdelen uit de zuivelindustrie, kleine batches en een wisselende receptuur is dit bij uitstek pure ambacht. Dit vindt men in Amerika ook, ongeveer 90% van al het bier gaat de grote plas over. Recentelijk zijn er ook collaborations gedaan met hoofdzakelijk Amerikaanse brouwers, maar ook Italiaanse en Engelse brouwers. 

De recepturen van Fantôme zijn geheim. De brouwer laat er niets over los en ook de brouwers die voor een samenwerkingsbier komen brouwen, worden tot strikte geheimhouding gemaand. Eigenlijk maakt het ook niet uit, want de recepturen veranderen waarschijnlijk iedere keer, de smaak en kleur van de bieren wisselen sterk. De klassieke Fantôme saison is een troebel, ongefilterd goudkleurig bier met smaken van kruiden en natte aarde. De smaak is zoetig met een zurig en kruidig. Op de website staat vermeld dat de bitterhop Brewers Gold en EK Goldings is en voor aroma wordt Saaz gebruikt. Naar verluid wordt er perzikensap, appelsap en koriander aan het bier toegevoegd. 

Daarnaast worden er verschillende standaardbieren gemaakt, zoals de Fantôme saison, Saison d'Erezee, Dark White, Fantôme de Noel, Hiver, Printemps. Volgens geruchten worden de gebrouwen bieren versneden met lambiek. In de verschillende bieren zijn planten of ander fruit verwerkt. Per week wordt 1 brouwsel gemaakt van 750 liter. Fermentatie vindt plaats in vier cilindrisch conische tanks. Na de fermentatie wordt 18 dagen gewacht voor het bottelen. Na 14 dagen is het bier op dronk (info website). 

Literatuur

Bij het zoeken op internet naar Fantômegerelateerde onderwerpen blijkt maar weer eens dat iedereen elkaar een beetje na zit te praten. Niemand heeft er echt verstand van, dus als er een keer stellig wordt beweerd dat er gemalen olifantenslurf in Fantomebier zit, dan wordt dat her en der weer netjes herhaald. 
 
Dit blijkt in het bijzonder te kloppen voor de informatie uit een boek van Tess Szamatulski. Dit recept komt op diverse sites terug in exact dezelfde hoeveelheden. In dit boek blijkt notoir verkeerde informatie te staan en lijkt samengesteld op basis van vermoedens en geruchten. De moutstort in dit recept bestaat uit pilsmout, tarwemout en aromatic malt. Deze laatste mout is een Amerikaanse moutsoort die volgens experts vergelijkbaar is met melanoidinemout. Gezien de kleur van de gewone 'Fantome' zou dit ook wel kunnen kloppen.  Het wort zal zo een oranje-bruinige kleur krijgen, net als het origineel. De kruiden zijn volgens recept van Szamatulski paradijszaad en koriander. 

De onderstaande informatie is afkomstig van personen die dichter bij de brouwwereld staan, de Amerikaanse weliswaar, maar wel met meer kijk op brouwen. Uit The Home Brewer's Recipe Database: 

Brasserie Fantome, Soy
Fantome Saison Style Ale: OG 1078-1079. 
Malt: Pilsner malt, Wheat malt, Aromatic malt.
Hops: Hersbrucker, Goldings. Late hops: Goldings. 
Others: Curacao Bitter orange peel, coriander seeds, Grains of paradise, Strawberry juice, Raspberry juice.

Het mooie boekje 'Farmhouse Ales Culture and Craftsmanship in the Belgian Tradition' bevat veel informatie over het brouwen van saisons, bière de gardes, enz. Je kunt dit lezen via deze link. Men heeft in dit boek een aantal bier doorgemeten, waaronder de Fantôme Printemps. Hier de gegevens:

- Original gravity (°P): 16,5
- Apparent Final Gravity meas (°P): 1,5
- Alcohol by Volume: 7,5
- Apparent degree of Attenuation: 91%
Over bitterheid en kleur geen meetgegevens.

Verderop in het boek staat er weer andere informatie die hetgeen hierboven staat weer enigszins tegenspreekt.

Specifications: Original Gravity: 16.5 °P (1.066 SG)
Alcohol By Volume: 7%
Malts: Pilsener and Munich
Hops: Hallertauer
Yeast: Ale yeast
Primary Fermentation Temperature: 27.5° C
Storage Period: 6 days at 3° C)
Other Characteristics: Candy sugar is used (in unknown proportions).  

De 91% vergistingsgraad is stevig, maar met deze gegevens klopt dat wel. De Brett en Lactobacillus gaan wel door. Bij de omrekening van 16,5°naar SG kom ik op een dichtheid van 1068. Van 16,5°P naar 1.5°P levert al een dikke 8% alcohol op.

En nu een recept

 

Fermentatie
In het te brouwen bier, is het zeker niet de bedoeling om een kloon van een Fantôme te brouwen. Dat zal ook niet lukken, want zoals gezegd is het bier iedere keer anders. De gist is de belangrijkste smaakmaker en dient als startpunt voor ons bier. De moeilijkheid zal worden om het mengsel aan micro-organismen te beteugelen. Dus hoe gaan we dat doen? 

De Fantômebieren bevatten een mengsel van gisten, melkzuurbacteriën en wilde gisten (Brettanomyces). Uit een beperkt aantal experimenten door andere hobbybrouwers met het bezinksel uit de fles blijkt dat, wanneer dit als beginpunt voor een opkweek wordt gebruikt, de melkzuurbacteriën de overhand krijgen. Het bier krijgt daardoor een te zure smaak. Dit hoeft niet perse een probleem te zijn, maar dan wordt een gelijkenis met een Fantômebier wel kleiner, die is toch subtieler. Meestal dan toch, want er zitten ook zuurdere batches tussen.
Het idee is om het eerste deel van de vergisting met een 'normale'  biergist uit te voeren en na de piek de slurry uit een fles. De biergist zal dan de meeste suikers en voedingsstoffen hebben geconsumeerd, waardoor de melkzuurbacteriën en Brettanomyces niet te uitbundig zuur gaan produceren. De White Labs WLP 565 Belgian Saison schijnt afkomstig te zijn van Fantôme, maar ook dit is wellicht ook door het napapagaai-effect een feit geworden. Opmerkelijk heeft deze gist een matige uitvergisting van 70-75%, wat voor een saisongist erg weinig is. De meeste saisongisten liggen tussen 80% en 90%. 


Mout en hop 
Uit de gevonden informatie is een recept gefilterd. De moutstort is simpel. Pilsmout als basis, munichmout voor extra moutigheid en bruine kandijsuiker voor smaak en kleur. De hopsoorten zijn traditionele soorten, Brewers Gold, Hallertau en Saaz. De hoeveelheid kruiden blijft beperkt, zeker het paradijszaad kan erg overheersend zijn.

Kleur: 12.6 EBC
Bitterheid 28 EBU

Maischdikte 4.29 liter/kg
Maischwater 19 liter
Spoelwater 4.6 liter

Pilsmout                3716 g    84%

Munichmout            442 g    10%

Bruine kandijsuiker  265 g     6%

Brewer’s Gold                   8% 12 g   60 min

Hallertau Hersbrucker    2.2% 20 g   60 min

Hallertau Hersbrucker    2.2% 15 g   15 min

Saaz                                 5% 15 g   15 min

Maischschema 

35 min 65°C

30 min 73°C

1 min 78°C

WLP565 Belgian Saison
Slurry Fantome saison - toevoegen na 50% vergistingsgraad

Paradijszaad     1 gr     5 min

Korianderzaad   3 gr    5 min
Curacao           10 gr  10 min